نقش مصرف لبنیات در تشدید یا تسکین مشکلات مفصلی در سالمندان

مقدمه

با پیرتر شدن جمعیت، مشکلات مفصلی مانند استئوآرتریت (آرتروز فرسایشی)، روماتیسم مفصلی و درد مفاصل در سالمندان افزایش می‌یابد. مفاصل در گذر زمان به دلیل فرسایش غضروف، التهاب مزمن، کاهش توده عضلانی و تغییرات ساختاری دستخوش چالش می‌شوند. رژیم غذایی یکی از فاکتورهای قابل تغییر است که ممکن است بر روند پیشرفت بیماری مفصل یا شدت علائم اثر بگذارد. لبنیات ـ که منبع مهمی از کلسیم، پروتئین، ویتامین‌ها (از جمله ویتامین D در بعضی کشورها) و چربی‌ها هستند — معمولاً در رژیم سالمندان جایگاه قابل توجهی دارند. اما آیا مصرف لبنیات ممکن است در برخی شرایط به تشدید مشکلات مفصلی بینجامد؟ آیا می‌توان با کاهش یا اصلاح مصرف لبنیات، وضعیت مفاصل را بهبود داد؟

بخش اول — شواهد علمی در مورد لبنیات و سلامت مفاصل در سالمندان

برای بررسی ارتباط بین لبنیات و مشکلات مفصلی، باید به مطالعات مشاهده‌ای، مطالعات مداخله‌ای، و متاآنالیزها نگاه کنیم.

شواهد حمایتی (مصون یا مفید)

1. پیشگیری یا کندسازی آرتروز زانو با مصرف شیر
   یکی از مطالعات برجسته نشان داد که در پیگیری ۴۸ ماهه، زنانی که مصرف شیر کم‌چرب یا فاقد چربی داشتند، کاهش فاصلهٔ بین استخوان‌ها (narrowing joint space) در زانو کمتر بود — یعنی پیشرفت آرتروز زانو در آنها کندتر بود. ACR Journals+3PMC+3ACR Journals+3
   به عبارت دیگر، مصرف شیر با کاهش پیشرفت رادیولوژیک آرتروز زانو در زنان ارتباط داشت. ACR Journals+2ACR Journals+2
2. مطالعه Maastricht
   در مطالعه‌ای جمعیتی در هلند (گروه سنی ۴۰ تا ۷۵ سال)، ارتباط بین مصرف لبنیات و وجود آرتروز زانو بررسی شد. جالب آن‌که مصرف لبنیات کامل (full-fat dairy) و پنیرهای نیم‌سخت هلندی با شیوع کمتر آرتروز زانو ارتباط معکوس داشتند PMC
   اما تأکید شده که این مطالعه مقطعی است — یعنی صرفاً همزمانی (cross-sectional) است و نمی‌توان قیاس علّی انجام داد. PMC
3. مطالعات بررسی التهاب و لبنیات
   در یک مرور جامع بر ۵۲ آزمایش تصادفی، اثرات لبنیات بر شاخص‌های التهابی بررسی شده است. نتیجه کلی این بوده که مصرف لبنیات (به ویژه لبنیات تخمیری) ممکن است اثرات خفیف ضدالتهابی داشته باشد؛ اگرچه این اثر در افراد حساس به لبنیات (مثلاً کسانی که آلرژی یا عدم تحمل دارند) ممکن است متفاوت باشد. PMC
   در بررسی مشابهی نیز آمده است که مصرف لبنیات به طور کلی اثر منفی بارزی بر التهاب‌زایی ندارد، مگر در موارد حساسیت به لبنیات. Arthritis Foundation+1

شواهد معارض یا هشداردهنده

1. پنیر و خطر افزایش مشکلات مفصلی یا ضعف عمومی
   در مطالعه‌ای روی زنان مسن‌تر بررسی «سندروم ضعف» (frailty) نشان داده شد که افزایش مصرف پنیر با افزایش ریسک ضعف همراه است. یعنی زنانی که روزانه پنیر بیشتری مصرف می‌کردند، احتمال بیشتری داشتند که در گذر زمان دچار ضعف عمومی شوند. BioMed Central
   در همان مطالعه، مصرف شیر یا ماست به تنهایی ارتباط معناداری با ضعف نداشت. BioMed Central
2. نامعینی نتایج برخی مطالعات
   یک مقاله با عنوان «Milk consumption and osteoarthritis: a doubtful connection» (مصرف شیر و آرتروز: ارتباطی مشکوک) اشاره می‌کند که اگرچه بعضی مطالعات ارتباطی بین مصرف شیر و کاهش آرتروز پیشنهاد کرده‌اند، اما شواهد کافی برای اثبات رابطه قطعی نیست. clinexprheumatol.org
   همچنین، برخی مطالعات ذکر کرده‌اند مصرف لبنیات ممکن است با التهاب کم‌درجه در برخی افراد همراه باشد. Arthritis Foundation
   به علاوه، برخی شواهدی وجود دارد که بعضی باکتری‌های موجود در شیر ممکن است در افراد مستعد ژنتیکی به روماتوئید مفاصل ارتباط داشته باشند (مثلاً ارتباط بین شیر و گونه‌ای باکتری به نام MAP در بافت‌های مفصلی) University of Central Florida

بخش دوم — مکانیسم‌های اثر لبنیات بر مفاصل سالمندان

برای آن‌که بفهمیم چرا مصرف لبنیات ممکن است تأثیر منفی یا مثبت بر مفاصل داشته باشد، باید مکانیسم‌های زیر را بررسی کنیم:

1. تغذیه استخوان و غضروف
   لبنیات منبع خوبی از کلسیم، فسفر و پروتئین کامل هستند که در سلامت استخوان، ترمیم بافت‌ها و جلوگیری از پوکی استخوان نقش دارند. در سالمندان، کاهش تراکم استخوان یکی از فاکتورهایی است که فشار اضافی به مفاصل وارد می‌کند.
   اگر فردی مصرف لبنیات کافی نداشته باشد، ممکن است از تراکم استخوان پایین و ضعف ساختاری رنج ببرد که این می‌تواند فشار مفصلی را افزایش دهد و علائم مفصلی را تشدید کند.
2. التهاب سیستمیک و فرآورده‌های فعال‌زیستی لبنیات
   بعضی اجزاء لبنیات می‌توانند در بعضی افراد سیستم ایمنی را تحریک کنند. به‌ویژه ترکیباتی مثل پروتئین کازئین یا ایمونوگلوبولین‌های شیر ممکن است در افراد مستعد منجر به التهاب شوند. همچنین مقادیر چربی اشباع در لبنیات پرچرب ممکن است باعث افزایش شاخص‌های التهابی شود.
   با این حال، همان‌طور که در مرور تحقیقاتی آمده است، در بسیاری از آزمایش‌ها اثر کلی لبنیات بر نشانگرهای التهابی نه شدیداً مثبت بوده نه شدیداً منفی، به‌ویژه اگر لبنیات تخمیری مصرف شود. PMC+1
3. اثرات میکروبی روده و ایمنی
   لبنیات تخمیری مثل ماست یا کفیر حاوی پروبیوتیک‌ها هستند که می‌توانند تنوع میکروبی روده را بهبود دهند و باعث تنظیم پاسخ ایمنی شوند. یک روده سالم ممکن است کمک کند که التهاب سیستمیک کاهش یابد و مفاصل کمتر تحت فشار باشند.
   اما اگر فرد حساسیت یا عدم تحمل لاکتوز داشته باشد، مصرف لبنیات ممکن است به التهاب دستگاه گوارش منجر شود و این التهاب موضعی بتواند اثرات منفی بر سیستم ایمنی و مفاصل بگذارد.
4. افزایش وزن یا چاقی و فشار مفصلی
   یکی از اثرات جانبی مصرف لبنیات پرچرب یا محصولات لبنی پرکالری می‌تواند افزایش وزن باشد. وزن اضافی فشار مکانیکی بیشتری بر مفاصل تحمل‌کننده (زانو، مفصل ران، ستون فقرات پایین) وارد می‌کند و می‌تواند باعث درد و تخریب بیشتر مفاصل شود.
5. تحریک ایمنی در افراد مستعد بیماری‌های خودایمنی مفصلی
   همان‌گونه که برخی تحقیقات نشان داده‌اند، یک نوع باکتری به نام Mycobacterium avium زیرگونه paratuberculosis (MAP) که می‌تواند در گاوها حضور داشته باشد، ممکن است به‌طور نظری از طریق شیر آلوده به انسان منتقل شود و در افراد مستعد ژنتیکی باعث تحریک سیستم ایمنی شده و به بروز یا تشدید بیماری‌هایی مثل روماتوئید مفصلی کمک کند. University of Central Florida
   البته این فرض هنوز در سطح شواهد قوی تأیید نشده است، اما به‌طور نظری یکی از مسیرهای احتمالی است.

بخش سوم — نقاط ضعف، محدودیت‌ها و تناقض‌ها در شواهد

در هر حوزه علمی، نقاط ضعف و محدودیت‌ها را باید بشناسیم:

1. طبیعی بودن شواهد (مشاهده‌ای)
   بسیاری از مطالعاتی که ارتباط بین لبنیات و وضعیت مفاصل را بررسی کرده‌اند، از نوع مشاهده‌ای (cross-sectional یا cohort) هستند. در این نوع مطالعات، نمی‌توان رابطهٔ علت و معلولی قطعی برقرار کرد. به‌عبارت دیگر، نمی‌توان گفت مصرف لبنیات موجب تشدید یا بهبود وضعیت مفاصل شده است؛ ممکن است کسانی که وضعیت مفصلی بهتری دارند، به مصرف لبنیات ادامه دهند، یا عوامل جانبی دیگر دخیل باشند.
   مثلاً مطالعه Maastricht ارتباط بین مصرف لبنیات و آرتروز را بررسی کرده، اما تأکید می‌کند که طراحی مقطعی نمی‌تواند قطعیت ایجاد کند. PMC
2. تأثیر متغیرهای گیرا (Confounders)
   عوامل متعددی مانند وزن بدن، فعالیت فیزیکی، مصرف سایر مواد غذایی ( میوه و سبزی، چربی‌های اشباع، مصرف گوشت ) و وضعیت کلی سلامت ممکن است در نتایج دخیل باشند و اگر در تحلیل‌ها کنترل نشده باشند، ممکن است به سوگیری بینجامد.
3. تنوع محصولات لبنی و کیفیت آنها
   «لبنیات» مجموعه‌ای از محصولات متنوع است (شیر کم‌چرب، شیر کامل، پنیر پرچرب، پنیر کم‌چرب، ماست، کفیر، پنیر فرآوری‌شده و غیره). ممکن است برخی انواع لبنیات مفید باشند و برخی دیگر مضر. مثلاً در مطالعه پیشرفت آرتروز، مصرف پنیر زیاد به‌خصوص در زنان با پیشرفت بیشتر آرتروز همراه بود در حالی که مصرف شیر ارتباط معکوسی داشت. Archives of Medical Science+3PMC+3JAMA Network+3
   بنابراین وقتی می‌گوییم «لبنیات» باید مشخص کنیم که کدام نوع لبنیات منظور است.
4. تفاوت‌های فردی (حساسیت‌ها، عدم تحمل لاکتوز، وضعیت ایمنی فردی)
   برخی افراد ممکن است به لاکتوز یا پروتئین شیر حساس باشند، که مصرف لبنیات در آنها ممکن است موجب التهاب یا ناراحتی شود. برای این افراد، حذف یا کاهش لبنیات ممکن است سودمند باشد.
5. محدودیت در مطالعات مداخله‌ای بر سالمندان با مشکلات مفصلی
   تعداد آزمون‌های تصادفی کنترل‌شده (RCT) که مصرف لبنیات را در سالمندان با مشکلات مفصلی بررسی کنند بسیار اندک است. بیشتر داده‌ها مشاهده‌ای‌اند و نتایج متناقض دارند.

بخش چهارم — توصیه‌های عملی برای سالمندان با مشکلات مفصلی

با توجه به شواهد موجود، نکات زیر می‌تواند برای سالمندان مفید باشد تا استفاده آگاهانه‌تری از لبنیات داشته باشند:

1. اولویت دادن به لبنیات کم‌چرب یا نیم‌چرب
   انتخاب محصولات لبنی کم‌چرب می‌تواند مصرف کالری و چربی اشباع را کاهش دهد و احتمال فشار وزن یا التهاب ناشی از چربی را کم کند.
2. استفاده از لبنیات تخمیری (ماست، کفیر) به جای لبنیات غیرتخمیری زیاد
   لبنیات تخمیری علاوه بر پروبیوتیک‌ها، رشد میکروبی روده را تقویت می‌کنند و ممکن است اثرات ضدالتهابی بهتری داشته باشند.
3. محدود کردن مصرف پنیرهای فرآوری‌شده و پرچرب
   اگرچه بعضی پنیرها (خصوصاً پنیرهای سنتی یا نیم‌سخت) ممکن است در بعضی مطالعات ارتباط محافظتی نشان داده باشند، مصرف پنیر پرچرب یا پنیر فرآوری‌شده می‌تواند با ریسک التهاب یا افزایش وزن همراه باشد. جایگزینی آن با ماست کم‌چرب یا منابع دیگر توصیه می‌شود.
4. ترکیب لبنیات با سایر منابع غذایی ضدالتهابی
   استفاده هم‌زمان از میوه‌ها، سبزیجات، امگا-۳ (از ماهی یا منابع گیاهی) و گیاهان دارای اثر ضدالتهابی می‌تواند اثر مضر احتمالی را خنثی کند.
5. پایش وزن و جلوگیری از افزایش وزن زیاد
   چون وزن اضافی فشار بیشتری بر مفاصل وارد می‌کند، کنترل وزن اهمیت بسیاری دارد. اگر مصرف لبنیات زیاد منجر به افزایش کالری دریافتی شود، باید تعادل کلی کالری لحاظ شود.

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

در پایان، می‌توان گفت که موضوع تأثیر مصرف لبنیات بر مشکلات مفصلی در سالمندان یک مسئله پیچیده است که شواهد متناقض دارد:

• برخی مطالعات نشان داده‌اند مصرف شیر کم‌چرب می‌تواند پیشرفت آرتروز زانو را در زنان کاهش دهد.
• در عین حال، مصرف پنیر (به‌ویژه پرچرب یا فرآوری‌شده) در برخی مطالعات با خطر افزایش مشکلات مفصلی یا ضعف عمومی همراه بوده است.
• مکانیسم‌های احتمالی، از جمله تغذیه استخوان، التهاب سیستمیک، میکروبیوم روده و فشار وزن، می‌توانند توضیح‌دهندهٔ اثرات مفید یا مضر لبنیات باشند.
• مهم است به جای رد کامل لبنیات، به انتخاب دقیق نوع لبنیات (کم‌چرب، تخمیری، اندازه مصرف) و تعادل رژیم غذایی توجه شود.

منابع

• – مصرف پنیر پرچرب با افزایش پیشرفت استئوآرتریت زانو مرتبط است.
• Osteoarthritis and Cartilage – مصرف زیاد لبنیات ممکن است ریسک جراحی تعویض مفصل را در مردان افزایش دهد.
• The Journal of Nutrition / Arthritis.org – لبنیات در برخی افراد می‌تواند التهاب مزمن را افزایش دهد، اما لبنیات تخمیری اثر ضدالتهابی دارد.
• BMC Medicine – مصرف ماست و لبنیات تخمیری ممکن است با کاهش التهاب و پیشرفت آرتروز مرتبط باشد.
• Verywell Health – مصرف شیر کم‌چرب می‌تواند پیشرفت استئوآرتریت را کاهش دهد.
• Nature / UCF – مصرف لبنیات ممکن است در افراد مستعد با افزایش ریسک روماتوئید مفصلی مرتبط باشد.
• Bone Health and Osteoporosis – لبنیات به افزایش تراکم استخوان کمک می‌کند و می‌تواند فشار مفاصل را کاهش دهد.
• Archives of Internal Medicine / Acrjournals – مصرف لبنیات ممکن است در برخی افراد با کاهش ریسک استئوآرتریت مرتبط باشد.

برای مطالعه بیشتر

Factory Farming: Cruelty for Humans, Animals and the Planet

Animals

Environment

Humans

Take Action

https://www.linkedin.com/company/Vegland/

https://virgool.io/VegLand

Home

https://www.instagram.com/mehravamag/